بازگويد و يا اندرز بىغرضانه‌اى عرض كند . وزيران امور خارجه شايد تنها منبعى بشمار آيند كه شاه شرح وقايع را چنان كه هست از زبان ايشان مىشنود و يا به دلالت بىپيرايه شايد مبنى بر غرض ايشان اعتنا مىنمايد . با وجود كمال حسن نيت در اجراى طرح‌هاى بزرگ و اقدامات جهت بهبود حال مملكت باز او در انجام كارهاى عمده كه وقتى مورد تصويبش قرار - گرفته بوده و سپس به دست مأموران نابكار و خودخواه افتاده است هيچ‌گونه نظارتى ندارد . نيمى از وجوهى كه شاه مصرفش را تصويب فرموده به خرج مقرر نمىرسد ، بلكه در كيسه‌هاى متعددى كه متصديان باهوش تند و چالاك در بين راه پيش مىآورند به هدر مىرود و نيمى از نقشه‌هاى مصوب شاه هيچ‌گاه به مرحلهء عمل نزديك نمىشود و وزير يا مديرى كه عهده‌دار آن است به اتكاى فراموشى هوس‌آميز فرمانروا در انجام امر ، راه قصور و اهمال اختيار مىكند . سنگدل است يا رحيم - بارى با تصديق وجود مشكلاتى كه پيرامون ناصر الدين شاه را فراگرفته است بايد دربارهء اخلاق و صفات و همچنين دوران پادشاهى او با ديدهء انصاف نگريست . وى بدون ترديد بهترين فرمانروائى است كه بعد از كريم خان زند كه در قرن گذشته بوده بر تخت ايران جلوس كرده است و نخستين پادشاه از قوم و تبار خويش و يكى از پادشاهان محدود ايران است كه قساوت و يا بىاعتنائى محض نسبت به عدل و داد و يا رنج و درد به وى نسبت نمىتوان داد . راست است كه سلطنت او در اثر يكى دو بىدادگرى سنگين ، ننگين شده است كه بدترين آن واقعهء قتل صدراعظم او امير نظام است - همان كسى كه با وجود تبار حقير افكار و تدبيرهاى بلند داشت و در ظرف مدت كوتاه سه سال ( 51 - 1849 ) در كار زمامدارى چنان شهرتى را اساس نهاد كه او را يكى از چهره‌هاى ممتاز قرن ساخته است . وى كه داماد شاه و برجسته‌ترين فرد سراسر كشور بود قربانى دسيسه‌هاى دربارى و مشمول اغراض حسادت‌آميز پادشاه